Flagey is een symbool
Het Flageygebouw in Elsene bood jarenlang onderdak aan de NIR, de oude Belgische openbare omroep. Nu is het een unicum: een culturele instelling die door twee gemeenschappen, een gewest en een stad wordt bestuurd. ‘Wij zijn een mini-cultureel akkoord tussen Vlamingen en Franstaligen.’
Het verhaal van het Flageygebouw heeft veel weg van een soap. Toen eerst de VRT en nadien (in 1994) ook de RTBF definitief hun wieg verlieten, leek het ‘radiohuis’ in Elsene ten dode opgeschreven. Dankzij een reddingsoperatie van een groep ondernemers rond baron en ex-VEV-voorzitter Piet Van Waeyenberge werd het prachtige gebouw van architect Joseph Diongre van de sloop gered. De nv Flagey, waarin deze ondernemers zich hadden verenigd, restaureerde het gebouw en wilde er een bruisend cultureel centrum uitbouwen dat zowel de Vlaamse als de Franse Gemeenschap in Brussel zou bedienen. De vzw Flagey moest dan weer instaan voor de artistieke invulling. In 2006 bleek er bij die vzw een gecumuleerd tekort van 4,3 miljoen euro te zijn, en gingen de zakenlui aankloppen bij toenmalig minister van Cultuur Bert Anciaux (toen Spirit, nu SP.A). Die dokterde een oplossing uit die uniek was voor het toch al ingewikkelde Belgische culturele landschap. De vzw Flagey werd overgenomen door de Vlaamse (600.000 euro jaarlijkse subsidie) en de Franse Gemeenschap (600.000 euro), door het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (550.000 euro) en de stad Elsene (200.000 euro). Vlaanderen legde daar nog eens een half miljoen bovenop om het Vlaams Radio Orkest/Brussels Philharmonic Orchestra onderdak te verlenen. De schuld van de vzw werd verdeeld: de nv Flagey nam 4 miljoen voor haar rekening, de vzw moest de resterende 300.000 euro zien af te bouwen. In de raad van bestuur hebben sindsdien zes Franstaligen en zeven Nederlandstaligen zitting (de verdeling van de zetels gebeurde op basis van de financiële inbreng). Het communautaire akkoord vereiste dat de voorzitter een Franstalige zou zijn: Jean-François Cats (een toprevisor, rechterhand van PS-voorzitter Elio Di Rupo), de ondervoorzitter een Vlaming (Stefaan De Ruyck, ex-kabinetschef van Anciaux en nu directeur van Vooruit in Gent). De algemene directie kwam in handen van oude rot Hugo De Greef (ex-Kaaiteater, ex-Brugge Europese Culturele Hoofdstad 2002).
Exit Hugo De Greef
De vzw moest een schuld van 300.000 euro wegwerken en kreeg daarvoor van de raad van bestuur drie jaar de tijd. Dat lukte aardig, tot in 2009 het budget plots grondig ontspoorde. Hugo De Greef had een aantal zomerfestivals binnengehaald (Ars Musica, Klarafestival) en had ook gerekend op mondeling toegezegde projectsubsidies van verscheidene ministers. Die kwamen er na de regeringswissels vorig jaar niet.
Voorzitter Jean-François Cats reageerde furieus en verweet De Greef dat hij over te weinig zakelijk talent beschikte om zo’n grote culturele instelling te leiden. Er werd een regeling getroffen en voor de zomer vertrok De Greef, om zich toe te leggen op de internationale netwerking van de grote cultuurhuizen. De Greef hield het erop dat hij de voorbije jaren gemerkt heeft ‘dat programma’s samenstellen niet echt mijn ding meer is’.
Het debacle werd her en der aangegrepen om het cocommunautaire samenwerkingsmodel failliet te verklaren. De Greef zelf bleef na zijn vertrek op de vlakte in een gesprek met De Standaard : ‘Alles wat er boeiend is aan Flagey keert zich in zijn tegendeel en is tegelijk moeilijk.’ Een Vlaams lid van de raad van bestuur is minder omfloerst: ‘De politieke cultuur in Vlaanderen is totaal verschillend van die van Wallonië of Brussel. Neem nu de Canvascollectie. Toen die in Flagey georganiseerd werd, trokken de Franstaligen recht naar hun minister om de subsidiëring rond te krijgen. In Vlaanderen verloopt dat allemaal veel objectiever, via procedures. De cocommunautaire structuur is onwerkbaar. Telkens als de ene gemeenschap extra geld wil geven, moeten de andere partners dat ook doen. Anders wijzigen de verhoudingen in de raad van bestuur en worden broze evenwichten verstoord. Zo kun je niet groeien. Zeker niet wanneer de Franse Gemeenschap en Brussel zo armlastig blijven.’
Ook BOZAR-directeur Paul Dujardin gelooft niet in het systeem. Dat liet hij duidelijk merken in een vertrouwelijke nota die hij in juli aan de leden van de commissie Cultuur van het Vlaams Parlement overhandigde. ‘Iedere gemeenschap zal haar eigen eisen stellen en haar eigen dynamiek hebben, met als risico een werking met twee snelheden in het beste geval, een blokkering of tegengestelde visies in het slechtste’, schreef hij. Dujardin pleit voor de veralgemening van het BOZAR-model, waarbij de instellingen onder federaal beheer blijven maar bestuurd worden door een autonome raad van bestuur waarin verschillende partners kunnen participeren.
Bert Anciaux probeerde tijdens de zomer zijn nieuwe (socialistische) partij nog te overtuigen om het cocommunautaire model op tafel te leggen toen Bart De Wever en Elio Di Rupo de ‘perimeter’ van de komende staatshervorming afbakenden. Dat lukte hem niet. De Belgische kroonjuwelen bleven helemaal buiten de gesprekken.
Embryo
Stefaan De Ruyck en Jean-François Cats wagen zich niet aan politieke uitspraken over de toekomst van de ‘Belgische’ cultuurinstellingen. Ze willen het alleen over ‘hun’ Flagey hebben. ‘Wij geloven in ons model’, zegt Cats. ‘En meer wil ik daar niet over kwijt.’ Beiden zijn ze blij dat de betrokken overheden ‘unisono’ hun vertrouwen hebben bevestigd in Flagey tot 2014. Er komt wel een afslankingsoperatie: ‘Vijf directieleden was te veel. In de toekomst blijven alleen de algemeen en de artistiek directeur over’, zegt De Ruyck. ‘En door minder te programmeren en te coproduceren gaan we ook onze tekorten op eigen kracht wegwerken.’
Ook met de nv, die het gebouw beheert, zijn de plooien gladgestreken. Die nam destijds 4 miljoen van de schuldenlast over, maar werd zenuwachtig toen de exploitatie-vzw plots met verlies begon te draaien. ‘Flagey werkt in een complex model. Dat kan alleen draaien als er een consensus is. Daarom hebben we gesprekken gevoerd over de algemene missie en zo de neuzen in dezelfde richting gekregen’, zegt Cats. ‘We hebben belangrijke troeven. Zo is er onze ligging: dicht bij openbaar vervoer en midden in een levendige buurt. We zitten ook in een multiculturele omgeving, met de Europese Unie in de buurt. Dit is de smeltkroes van Brussel, en toch is dit een veilige buurt. Tenslotte is er de kwaliteit van onze zalen. We hebben een wereldreputatie op dat vlak.’
De Ruyck: ‘We moeten onze plaats bepalen door een aanbod te doen dat complementair is. Neem het voorbeeld in Gent, waar de Vooruit, de Handelsbeurs en de Bijloke goeie afspraken maken. Dat moet in Brussel ook kunnen, en Flagey kan daar een rol spelen. Wij moeten geen concurrent worden van Bozar of de AB.’
Cats en De Ruyck weten dat er weinig animo is in de Wetstraat om het cocommunautaire model van Flagey over te planten op de ‘Belgische’ wetenschappelijke en culturele instellingen. ‘Integendeel. Als het hier ontploft, zal dat door sommigen aangegrepen worden om de samenwerking tussen de gemeenschappen voorgoed op te blazen’, zegt De Ruyck. ‘Er bestaat nu geen cultureel akkoord tussen de Vlaamse en de Franse Gemeenschap. Flagey is het embryo van zo’n akkoord. Het is een partnerschap op basis van wederzijds vertrouwen. Er wordt in de raad van bestuur in een sfeer van vertrouwen gewerkt. We laten het nooit tot een stemming komen, we praten tot er een akkoord is. Maar we zijn geen zendelingen. Voor ons hoeven niet alle Belgische cultuurinstellingen ons voorbeeld te volgen, maar eentje moet er wel zijn. We weten nu al zo weinig over elkaar. Als Flagey verdwijnt, wordt er weer een brug opgeblazen.’
Bert Anciaux is er niet gerust op. Minister van Cultuur Joke Schauvliege (CD&V) insinueerde eerder dat het VRO/Brussels Philharmonic Orchestra wel eens naar Gent zou kunnen verhuizen. Dat werd later genuanceerd: enkel de maatschappelijke zetel zou naar Gent gaan. De aanwezigheid van het orkest in Flagey zou wel ‘permanent worden geëvalueerd’. Echt gerust zijn ze in Elsene dus niet. ‘Als het orkest naar Gent verhuist, heeft dat desastreuze gevolgen voor de Flageyconstructie’, zegt Anciaux. ‘Niet alleen vanwege het financieringsevenwicht, maar ook omdat die residentie ook een belangrijk symbool is.’
De Flageysoap is dus nog lang niet ten einde.
Door Karl Van den Broeck in KNACK van 8 december 2010
