BASTT contactdag 'Anders kijken naar licht' met toelichting led-dossier Vooruit
Op 13 september 2011 is BASTT vzw (de Belgische Associatie van Scenografen en Theatertechnici) te gast in Vooruit voor een contactdag over het gebruik van nieuwe en duurzame armaturen in het theater. Met werksessies en interessante cases. Piet de Koster vertelt over de installatie van hoge-luminantie TL’s als werklicht in het Kaaitheater (scène), Hugo van Uum doet de resultaten van een onderzoek door VPT (Vereniging voor Podiumtechniek) omtrent duurzame theaterlampen uit de doeken. Pieter Troch presenteert het led-dossier van Vooruit, dat voor 80% is gerealiseerd en een verregaande vernieuwing van het architecturaal licht omvat naast een partiële vervanging van het theaterlicht.
Aansluitend op de contactdag nodigt BASTT zijn aangesloten ontwerpers, technici en artiesten uit op een avondfeest. Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur en Cultuur Joke Schauvliege tekent ook present; zij zal het vernieuwde tijdschrift van BASTT voorstellen. Onderstaand artikel zul je daarin rustig kunnen nalezen, over het traject dat Vooruit aflegde naar energiezuinige verlichting in het gebouw en energiezuinig theaterlicht.
Een daling van het energieverbruik voor verlichting was tijdens de renovatie van Kunstencentrum Vooruit (1990-2000) al een aandachtspunt; in alle backstage-zones kwam PL- of TL-verlichting. Publiekszones werden nog steeds verlicht met halogeen- of gloeilampen want die verlichtingbron biedt de gezellige gloed die je verwacht in een warm huis en gerestaureerd monument. Toen ik in 2009 samen met collega’s een zoektocht ondernam naar duurzame alternatieven, was de belangrijkste uitdaging dan ook die gloed te evenaren. Door de laatste ontwikkelingen in de led-technologie bleek kleurtemperatuur echter geen struikelblok meer, en waren de voordelen van leds (laag vermogen, lange levensduur en lage warmteontwikkeling) zeer overtuigend.
De allereerste aanleiding om armaturen om te bouwen was een steeds terugkerend probleem met de trapverlichting van de Theaterzaal. Een zaal met capaciteit van 700 personen heeft een betrouwbare trapverlichting nodig, die de veiligheid garandeert van de bezoekers. Ingebouwde halogeenlampjes gingen er regelmatig stuk omdat er geen afvoer was van de warmte. Ook de transfo’s dienden meermaals vervangen te worden. Bij eerdere projecten had ik ervaring opgedaan met led; dat kon in deze situatie ook de oplossing zijn. In de handel was er nog geen alternatief voor de G4 5W lampjes, dus ik bouwde een prototype met een printplaatje en enkele 5mm leds dat net paste in de armatuur. Na wat bijsturing vond ik de ideale trapverlichting: een printje met 7 leds van de juiste kleur en lichtintensiteit. Het printje genereerde geen warmte en verbruikte maar een fractie van het vermogen (0.42W ipv 5W). De print kon ik in eigen atelier uitvoeren zodat de kostprijs voor 100 prints zeer laag bleef. De voeding werd gereduceerd tot één transfo en een backup transfo, op de noodstroom aangesloten.
Grotere hindernis was de aansturing. Vooruit beschikt over een centraal gebouwbeheersysteem (GBS) dat via PLC ook de verlichting regelt. De led-driver diende dus analoge signalen te ontvangen van de PLC-sturing, het DMX signaal van de lichttafel, en de lokale controle. Daarvoor bestaan in de handel mergers en demultiplexers, maar die misten de gewenste multifunctionaliteit. Bij electronicabedrijf Selectron bvba vonden we een oplossing op maat. Na enkele prototypes leverde het bedrijf ons een unieke driver die zowel analoog, dmx als lokale input samenvoegt om onze eigen led-prints aan te sturen.
Het goede resultaat met de trapverlichting stimuleerde me om een onderzoek te starten naar energiezuiniger architecturaal licht in Vooruit. Die studie werd uiteindelijk een zeer uitgebreide database die 1780 lampen in vraag stelde; voor elke groep of type voorzagen we prototypes of bestelden we demo-lampen, die we dan uitgebreid testten met een kleine werkgroep van collega’s (gespecialiseerd in theatertechniek, gebouwbeheer en veiligheid). Voor meer dan 1400 lampen vonden we een waardig duurzamer alternatief. De meeste gloei- en halogeenlampen konden we vervangen door retrofitlampen met behoud van de armaturen.
Hoe gingen we precies te werk? Bij een 8-tal bedrijven werden demo’s opgevraagd en dagenlang getest. De criteria: intensiteit, kleurtemperatuur, spreidingshoek, rendement. Na veel tests werden een 30-tal lampen aangekocht en enkele ruimtes werden met die led-lampen uitgerust. Wanneer we konden vaststellen dat de meeste van de collega’s de nieuwe lampen niet eens opmerkten, wisten we dat we de juiste hadden gevonden. De eerste fase van ons led-onderzoek werd afgesloten met een bestelling van 416 lampen van verschillende types, waardoor we op zeer korte termijn al 30% van de armaturen van duurzamer licht konden voorzien.
Retrofit vervangen lukte niet overal. Voor de uplighters in Vooruit, waarvan een deel werkte met PL-lampen en andere met halogeen, hadden we ook een duurzamer alternatief nodig. PL is al energiezuiniger dan halogeen maar nog niet duurzaam genoeg. Er treedt al snel verkleuring op en de lampen moeten regelmatig vervangen worden. De armaturen wensten we te behouden en Selectron bvba was bereid om er een custom led-module voor te ontwerpen. We besloten dezelfde led-chips te gebruiken als in onze retrofit lampen zodat we een gelijke kleurtemperatuur zouden verkrijgen. Een aantal prototypes werd uitgetest en van een goede koelplaat voorzien die perfect in de wandarmaturen past. Na een duurtest van 6 maanden, zijn in de zomer van 2011 alle armaturen voorzien van de duurzamere modules, 20W ter vervanging van 26W PL en 40W ter vervanging van 150W halogeen. Onze led-modules maken nu gebruik van HighPower leds van Cree met een kleurtemperatuur van 2600K.
Een andere grote uitdaging was de vervanging van de dure en onderhoudsonvriendelijke xenon striplight-verlichting van de Theaterzaal en de Majolicazaal. Selectron bvba ontwikkelde samen met Vooruit een nieuwe led-strip. De juiste balans vinden voor die led-modules, kostte veel tijd. Na tests met RGB leds bleek het lichtspectrum van de strips het bladgoud op de monumentale moulures van Vooruit een koperkleur te geven. Een strip met enkel witte leds was dan weer te koud van kleurtemperatuur, maar samen met RGB verkregen we een uitgebreid kleurenpalet dat het probleem met de reflectie op het bladgoud van de baan ruimde. Na een half jaar van testen en aanpassen, hadden we de ideale configuratie van chips rond. Elke strip van 25cm bevat nu 6 RGB chips en 6 MX6 (wit) chips van Cree. Bij het begin van het seizoen 2011-2012 zullen we 177m van die led-strips geplaatst hebben waarvan 40m in de gang naar de Theaterzaal, waar voordien te weinig licht aanwezig was.
Voor enkele andere locaties die ook extra licht konden gebruiken, zochten we uiteraard meteen naar energiezuinige en duurzame lichtbronnen. In de foyer van de Domzaal installeerden we nieuwe vloerspots voorzien van spaarlampen; de vestiaire van de Concertzaal kreeg 15 PAR20 armaturen met 6W leds; 6 led-spots van 19W werden aangekocht om de Wintertuin te verlichten bij activiteiten.
Alle custom armaturen werken op laagspanning, waarbij de transformator samen met de drivers in de bestaande stroomkasten zijn geplaatst. Ondanks de hogere veiligheid van laagspanning (versus netspanning) werden alle armaturen binnen het bereik van ons publiek gekeurd. Die keuring resulteerde in het toevoegen van plexi platen aan de uplighters in de Concertzaal om aanraking te voorkomen.
Deze zomer konden we opnieuw een flink deel van ons led-dossier afronden. We realiseerden inmiddels 80% van wat we beogen. In 2012-2013 komen er nog enkele grootverbruikers aan de beurt en moeten we een aantal armaturen compleet vervangen.
In 2013, als we 100 jaar Feestlokaal van Vooruit vieren, zullen we nieuwe, duurzame gevelverlichting realiseren naar een ontwerp van Roland Jéol in opdracht van de Stad Gent (in het kader van het lichtplan).
Van de uitgebreide database van 1780 lampen worden 362 lampen voorlopig niet vervangen . Er bestaat eenvoudigweg nog geen waardig alternatief dat de juiste sfeer biedt, of aan alle andere eisen kan voldoen. Zo kan het Café Vooruit ‘s avonds niet zonder de amberdrift van tungsten licht en is een goede dimcurve cruciaal bij het zaallicht van de Theaterzaal. We blijven uiteraard verder uitkijken naar nieuwe ontwikkelingen.
Op theatertechnisch vlak kunnen we niet zo hard van stapel lopen met duurzame verlichting. We volgen de evoluties op de voet en vragen regelmatig demo’s aan van nieuwe toestellen. Omdat Vooruit in hoofdzaak een receptief huis is, bepalen de bezoekende artiesten en gezelschappen grotendeels de inhoud van het lichtpark. Voor het concertengedeelte van Vooruits programma kunnen we wel ons steentje bijdragen.
In 2009 vonden we een goed alternatief voor het fuif- en sfeerlicht van de Balzaal. 36 PAR56 armaturen werden vervangen door RGB led-pars en daar werd een nieuwe sturing voor aangekocht. Voor de uitbreiding van de lichtset van de Concertzaal kozen we voor 6 MAC401 led-washes van Martin en werden er nog 8 PAR64 LED van Elation bijgekocht voor de mobiele set. Op de scènes van de Theaterzaal, Domzaal en Concertzaal werden alle blauwe zij- en backstage lampjes vervangen door exemplaren met led.
Alle investeringen in nieuwe (vaak vernieuwende) verlichting zorgen er niet enkel voor dat Vooruit minder energie verbruikt, de verlichting van het gebouw vraagt ook minder onderhoud. Wie de cijfers bekijkt (zie kader), zal zien dat Vooruit jaarlijks 15.726 euro kan besparen. Niet enkel dankzij een daling van het stroomverbruik (de vervangen lampen verbruiken 74% minder!), maar ook door een daling van de lampenkost. Zo zullen we de investeringen begin 2015 hebben terugverdiend.
Energieleveranciers proberen investeringen in duurzame verlichting aan te moedigen door premies uit te keren, maar de aanvraagprocedure is nog complex en led-technologie wordt nog niet ten volle ondersteund. Hopelijk komt daar in de nabije toekomst verandering in.
De inspanningen op gebied van duurzame verlichting konden binnen Vooruit rekenen op veel interesse. Aangestoken door de succesvolle installatie van leds in Vooruit, beslisten 9 collega’s in 2010 samen een groepsaankoop te doen van 152 lampen bij onze grootste leverancier voor retrofitlampen, LeditLight. De gezamenlijke vermindering van stroomverbruik die ze daarmee thuis realiseren, komt al snel neer op wat een gemiddeld gezin op één jaar verbruikt.
Verlichting vooruit. Cijfers na afronding van het led-dossier in 2012
Vervangen: 1419 lampen + 177 meter xenon striplight
Niet vervangen: 362 halogeen- en gloeilampen
Reeds duurzame lichtbronnen: 920 TL, PL en spaarlampen
Vermogen: 65KW—> 10KW
Jaarlijkse vermindering energieverbruik: 118MWh
Lampenkost 5561 €/jaar—> 1611 €/jaar
Totale besparing lampenkost en verbruik: 15726 €/jaar
Terugverdientijd: 5 jaar (met inbegrip van besparing op onderhoudsuren en premies is de terugverdientijd zelfs 3 jaar)
Gebruikte lampen (oud—> nieuw)
Gloeilampbol 60W—> Philips master LEDbulb 7W 2700K
Gloeilamp spiegelspot 60W—> Leditlight LED spot 6W 2600K
Halogeen GU1035-50W—> Leditlightpowerpro GU10 6W 2600K
Halogeen GU10 75W dimbaar—> Philips master LED spotMV 7W 2700K
Halogeen MR16 35-50W—> Leditlightpowerpro V26W 2600K
Halogeen MR11 25W—> Leditlight 3W 2700K
Xenon strip light 200W/m—> Selectron RGBW strip CP267a
PL lamp 26W—> selectron LED module 20W 2600K CP241_2
Halogeen R7 lamp 150W—> Selectron LED module 40W 2600K CP241-4
Auteur artikel: Pieter Troch.
In het tijdschrift van BASTT zul je nog andere bijdragen over duurzaam verlichten terugvinden. Als je wil deelnemen aan de contactdag van BASTT, schrijf je in via de BASTT-site.
Wil je meer informatie over het led-dossier van Vooruit? Contacteer pieter (at) vooruit.be.
